Bọ trĩ là gì? Đặc điểm và các biện pháp phòng chống bọ trĩ

Bọ trĩ là gì?

Tên tiếng Anh: Stenchaetothrips biformis

Họ: Thripidae

Bộ: Thysanoptera

Có khoảng 6385 loài, trong đó Tubulifera chiếm 3716 loài và Terebrantia có 2669 loài. Dựa vào hình dạng phần cuối bụng, bọ trĩ được chia thành hai nhóm chính về mặt sinh học. Các nhóm này lại được chia thành hàng chục chi, mỗi chi có hàng trăm loài khác nhau.

Đặc điểm sinh học

Bọ trĩ, còn được gọi là bù lạch (tên khoa học: Stenchaetothrips biformis), là một loài côn trùng thuộc bộ Cánh tơ, họ Thripidae. Chúng gây hại cho nhiều loại cây ăn quả như xoài, cam, quýt, các cây công nghiệp như cà phê, tiêu và các loại rau màu như hành, cà chua, ớt, cà tím, đặc biệt là lúa.

Trên thế giới hiện có hơn 6000 loài bọ trĩ. Bọ trĩ là loài côn trùng đa ký chủ, có kích thước nhỏ (dài chưa đến 1/20 inch), cánh dài, hẹp và có tua rua. Cơ thể bọ trĩ có hình trụ, đầu dẹt tạo thành hình miệng nón. Màu sắc của bọ trĩ rất đa dạng, bao gồm trắng, vàng, nâu sẫm hoặc đen. Bọ trĩ đẻ trứng vào mô của các bộ phận non trên cây, mỗi con cái có thể đẻ từ 40 đến 50 trứng.

Bọ trĩ non có màu vàng nhạt và sống gây hại cùng với bọ trĩ trưởng thành. Bọ trĩ là loài côn trùng có biến thái trung gian, bọ trĩ non chuyển sang giai đoạn nhộng giả, giai đoạn này có thể diễn ra ở lá khô, vỏ cây hoặc chủ yếu là trong đất.

Vòng đời bọ trĩ

Vòng đời của bọ trĩ kéo dài từ 17 đến 20 ngày, và một năm có thể có khoảng 20 thế hệ bọ trĩ hoàn thành chu kỳ phát triển. Số lượng trứng mà bọ trĩ cái đẻ trong suốt cuộc đời của chúng dao động từ 150 đến 300 trứng, phụ thuộc vào điều kiện môi trường và mức độ dinh dưỡng.

Vòng đời của bọ trĩ trải qua 5 giai đoạn: Trứng, tiền ấu trùng, ấu trùng, tiền nhộng, nhộng và trưởng thành.

Loại bọ này cái thường ký sinh trên hoặc trong hoa, lá, chồi, thân hoặc quả của cây chủ để đẻ trứng. Trứng có hình dạng thuôn dài, hình trụ hoặc hình thận. Sau khoảng 2 đến 4 ngày, trứng nở thành tiền ấu trùng.

1. Trong giai đoạn tiền ấu trùng, chúng bắt đầu ăn lá, hoa và quả của cây chủ. Sau 1-2 ngày, tiền ấu trùng biến thành ấu trùng.

2. Ở giai đoạn ấu trùng, ấu trùng có hình dạng tương tự như con trưởng thành, nhưng màu sắc nhạt hơn và không có cánh. Đến cuối giai đoạn ấu trùng, bọ trĩ ngừng ăn và di chuyển đi hoặc xâm nhập vào đất hoặc lớp lá. Giai đoạn không ăn này kéo dài từ 1 đến 2 ngày trước khi chúng hóa thành nhộng.

3. Giai đoạn tiền nhộng và nhộng là giai đoạn bọ trĩ không ăn. Giai đoạn tiền nhộng kéo dài từ 2 đến 4 ngày và giai đoạn nhộng kéo dài từ 1 đến 2 ngày. Hầu hết các loài bọ trĩ sẽ rời khỏi cây khi phát triển đến giai đoạn này.

4. Giai đoạn trưởng thành diễn ra sau khi nhộng hình thành từ 1 đến 3 ngày. Bọ trĩ trưởng thành có cánh, nhưng khả năng bay yếu.

Phương thức gây hại:

Cả bọ trĩ trưởng thành và non đều hút nhựa lá, làm cho lá có màu vàng đỏ. Khi mật độ thấp, trên lá xuất hiện những chấm nhỏ xếp theo hàng dọc. Lá non thường bị quăn lại và không thể hồi phục. Bọ trĩ gây hại ngay từ khi cây lúa mới mọc, mật độ tăng dần từ khi lúa hồi xanh đến đẻ nhánh, sau đó giảm dần khi lúa trỗ.

Trời mưa lớn gây bất lợi cho loài bọ này. Bọ trĩ thường gây hại nặng ở những ruộng thiếu nước. Ruộng khô dễ xuất hiện nhiều bọ trĩ, làm cho đầu lá lúa quăn lại và biến màu vàng. Khi trời mưa, số lượng bọ trĩ giảm rõ rệt, đặc biệt là ở giai đoạn bọ trĩ lớn.

Bọ trĩ ăn lá, hoa, chồi và thân, gây ra các mảng bạc và chuyển dần sang màu nâu, dẫn đến tình trạng rụng lá sớm và giảm quá trình quang hợp. Thiệt hại còn bao gồm việc làm giảm khả năng tăng trưởng của cây trồng.

Khi bọ trĩ tấn công cây trồng, chúng tiết ra dịch tạo điều kiện cho nấm mốc và vi khuẩn phát triển, làm cho bề mặt thực vật có màu đen và gây ra nhiễm trùng. Ấu trùng bọ trĩ gây hại nhiều hơn bọ trĩ trưởng thành do số lượng của chúng lớn hơn và chúng tập trung tại một vị trí với mật độ cao hơn.

Cách nhận biết cây bị bọ trĩ tấn công

Có thể nhận biết cây trồng bị bọ trĩ tấn công thông qua các dấu hiệu sau:

• Quan sát lá non và đọt non: chúng sẽ bị quăn queo, xoắn lại. Trên các lá trưởng thành, xuất hiện các quầng đen, loang lổ, bầm tím.
• Loài bọ này hoạt động cả ngày lẫn đêm. Khi bị động, chúng lẩn trốn vào các đọt non, vì vậy cần quan sát kỹ các kẽ lá và đọt non. Bọ trĩ hoạt động mạnh mẽ nhất khi trời mát, nên chú ý quan sát trong thời điểm này.
• Kích thước của loài bọ này rất nhỏ, khoảng 1mm, nên cần sử dụng kính lúp để nhận biết.

Biện pháp phòng trừ bọ trĩ

Biện pháp cơ học:

• Không nên trồng cây với mật độ quá dày, cần cắt tỉa cành khô, cành héo để giữ cho vườn luôn thông thoáng.
• Thường xuyên kiểm tra kỹ lưỡng lá, thân, hoa và cành của cây.
• Đối với các mẫu bệnh tại vườn, sau khi xử lý cây bị nhiễm bệnh, cần bỏ chúng vào bao và mang đi đốt bỏ.
• Cần khử trùng và vệ sinh sạch sẽ các dụng cụ làm vườn trước khi sử dụng để tránh lây nhiễm chéo.
• Đặt bẫy côn trùng để theo dõi tình hình côn trùng gây hại trong vườn. Bẫy dính giúp theo dõi hiệu quả của việc kiểm soát côn trùng gây hại. Việc đặt bẫy dính nên được thực hiện thường xuyên trong suốt mùa vụ.

Các biện pháp cơ học có ưu điểm là dễ thực hiện, ít tốn kém và nguyên vật liệu đơn giản, dễ tìm. Nhược điểm của các phương pháp này là không thể kiểm soát bọ trĩ một cách triệt để và tốn nhiều thời gian thực hiện.

Biện pháp hóa học:

Có thể sử dụng các loại thuốc đặc trị như Radiant 60SC, Pesieu 500SC, v.v. Để tăng hiệu quả, có thể sử dụng thêm các loại thuốc bám dính.

Ưu điểm của các biện pháp hóa học là nhanh chóng, hiệu quả và dễ dàng thực hiện trên diện rộng. Nhược điểm là tốn kém chi phí, nếu sử dụng không đúng cách và lạm dụng sẽ dẫn đến tình trạng kháng thuốc của bọ trĩ, gây ô nhiễm môi trường và hóa chất trong thuốc trừ sâu có thể tồn dư lại trong sản phẩm.

Biện pháp sinh học:

Sử dụng các loài thiên địch như bọ rùa, bọ xít ăn thịt, nhện nhỏ ăn thịt để kiểm soát bọ trĩ. Để thu hút các loài này, cần trồng thêm các loại hoa như cúc, vạn thọ, và các loài rau gia vị như húng quế, bạc hà, thì là.

Ngoài ra, người dân có thể pha trộn tinh dầu tràm, quế, ớt và nước rửa chén để diệt bọ trĩ. Phương pháp này an toàn, ít tốn kém nhưng lại tốn nhiều công sức và thời gian.

Hiện nay, các nhà khoa học đã nghiên cứu và phát hiện ra rằng cây neem Ấn Độ chứa hoạt chất Azadirachtin, có khả năng đẩy lùi và tiêu diệt bọ trĩ và các loài côn trùng gây hại khác bằng cách xua đuổi và làm giảm lượng thức ăn của côn trùng. Hơn nữa, hoạt chất này còn can thiệp vào hệ thống hormone của côn trùng, làm chúng bị dị tật khi trưởng thành và ngăn cản sự đẻ trứng.

Ưu điểm của việc kiểm soát loại bọ này gây hại bằng phương pháp sinh học là có thể duy trì hiệu quả lâu dài, an toàn cho con người và môi trường, tiết kiệm chi phí, dễ dàng thực hiện và sản phẩm nông nghiệp không bị tồn đọng hóa chất. Tuy nhiên, nhược điểm của biện pháp này là đòi hỏi sự kiên trì của nhà vườn và không thể mang lại hiệu quả nhanh chóng, tức thời như biện pháp hóa học.

Mỗi biện pháp đều có những ưu và nhược điểm riêng. Tùy theo tình trạng của vườn mà áp dụng sao cho phù hợp. Ví dụ, khi vườn bị nhiễm nặng, nên sử dụng biện pháp cơ học kết hợp hóa học để ngăn chặn kịp thời. Khi vườn đã ổn định, thì duy trì biện pháp sinh học lâu dài.

Tổng kết